یکی از مهم ترین عوامل زمینه ساز تشکیل حکومت صفویه در ایران؛ برقراری ارتباط نزدیک شیعیان با صوفیان در قرن هشتم هجری است. پس از حمله مغول به ایران بسیاری از مردم برای در امان ماندن از کشتار آنان به دیرها و خانقاه هایی که صوفیان در حاشیه شهرها ساخته بودند پناه بردند. به همین سبب اندیشه صوفیه به لحاظ کمی در بین مردم گسترش یافت و مردم تصوف را التیام دهنده ی رنج ها و تنها سرپناه خود یافتند. در این دوره شیعیان امامی به دنبال نزدیکی تشیع و تصوف از طریق مولفه های مذهبی و فکری برآمدند و تلاش بسیاری از بزرگان شیعه معطوف به این امر گردید. این مقاله به دنبال پاسخگویی بدین پرسش است که نزدیکی تشیع و تصوف در قرن هشتم هجری و بهره مندی از ظرفیت آنان و نیز تاثیرشخصیت های شیعی و صوفی بر این جریان چگونه بوده است؟ فرضیه این است که حاکمیت مغول و ایجاد فضای باز مذهبی موجب نزدیکی تشیع و تصوف و به تبع آن شکل گیری گفتمان شیعی-صوفی و در نتیجه گسترش مذهب تشیع گردید. نتایج پژوهش حاکی از آن است که علما و بزرگان شیعه با شناسایی ظرفیت های موجود در بطن جامعه تصوف قرن هشتم هجری و هم چنین اقبال اکثریت مردم از این فرقه؛ در نزدیکی دیدگاه های مذهبی تشیع و تصوف به موفقیت هایی نایل آمدند و با ایجاد گفتمان شیعی-صوفی زمینه های گسترش مذهب تشیع در بین آحاد مردم و در نتیجه شکل گیری حکومت های شیعی را فراهم نمودند. نظر به اهمیت موضوع این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای انجام گرفته است.

آسیب های ناشی از حوادث و بلایای طبیعی و نوع واکنش جوامع در برابر آنها، در آثار مکتوب گذشتگان، به اشکال مختلف بازتاب یافته است. این مطالعه بر آن است دریابد در متون فارسی تا قرن هشتم، به این آسیب ها و نوع واکنش جوامع برای مدیریت آنها، به چه میزان و چگونه توجه شده است. پژوهش حاضر، مطالعه ای توصیفی-تحلیلی از نوع تحلیل محتوای کیفی با رویکرد تلفیقی است. از بین مخاطرات شایع، چهار مخاطره طبیعی زلزله، سیل، خشکسالی و برف و سرمای شدید در نظر گرفته شد. از بین متون فارسی منتخب، با نمونه گیری هدفمند، مجموعا 93 نمونه منظوم و 52 نمونه منثور انتخاب و بررسی شد. بر اساس یافته های پژوهش، بیشترین آسیب های ناشی از حوادث و بلایا که در متون منتخب فارسی به آنها اشاره شده است؛ از نوع آسیب های اقتصادی است (45 درصد). همچنین، بیشترین توجهی که به اقدامات مربوط به مدیریت آسیب های ناشی از حوادث و بلایا در متون منتخب فارسی تا قرن هشتم شده است؛ معطوف به مرحله پاسخ است (52 درصد). به نظر می رسد رویکرد پاسخ-محور جامعه ما به حوادث و بلایای طبیعی، ریشه در ذهنیتی تاریخی دارد که در متون فارسی تا قرن هشتم، انعکاس یافته است. درک روشمند و عمیق این ذهنیت تاریخی می تواند به نظریه پردازان در شناحت عمیق تر رفتارهای کنونی مردم و مدیران در حوادث و بلایای کشور و تغییر مطلوب آن رفتارها کمک کند.

هنر و ادبیات، یکی از صادق ترین اشکال و تجلّی تاریخ یک ملت است. شاعران و هنرمندان، وجدان و صدای زمانه شان هستند. تغییرات و دگردیسی ها اجتماعی و تاریخی، اگر اصالت و موضوعیّت داشته باشند در قلمرو ادبیات نیز وارد می شوند. در تاریخ ایران، شعر، محمول و جلوه گر مصائب، تکانه ها و دردهای اجتماعی بیشماری بوده و چون رسانه ای فرهنگی و برنده، بسیاری از آسیب ها و بحران های تاریخی و اجتماعی این مرز و بوم را در خود ضبط و ثبت نموده است. در این میان حافظ شیرازی، به مثابه ی حافظه ی تاریخی و فرهنگی جامعه ی ایرانی و همچنین یکی از ناقدان وضعیت اجتماعی و تاریخی قرن هشتم هجری، بسیاری از دردها و آسیب های تاریخی و اجتماعی زمانه اش را دریافته و در عالم شعری به آن واکنش نشان داده است. این پژوهش با رویکردی تاریخی و روش توصیفی تحلیلی، آسیب های اجتماعی و تاریخی قرن هشتم هجری در دیوان حافظ را در کانون توجه خود قرار داده است. یافته ها بیانگر آن است که: حافظ با فراست و وقوفی کم نظیر، بسیاری از آسیب ها و بحران های اجتماعی و تاریخی زمانه اش، نظیر: ناامنی و بی ثباتی، جبرباوری و تقدیرگرایی، پیمان شکنی، ریا و دوگانگی، بی اعتمادی، و چیرگی رذیلت بر فضیلت را دریافته و به شکلی ایضاحی و غیرایضاحی و به منظور آگاهی بخشی، آن را در اشعارش وارد نموده است. وی همچنین با کلامی سحرانگیز، در بسیاری از مواقع بدیل ها و راه کارهای قابل تأملی از قبیل: شکیبایی، اختیارباوری، وفا، عشق و یکرنگی، آزمودن و عمل گرایی، خردسندی و درویشی، در مقابل این آسیب های اجتماعی را، ارائه داده است.

تاریخ نگاری سده هشتم مازندران بازتابی است از تلاش حکومت مرعشی جهت دیگرگونه نمودن رخدادها و ارایه روایت دلخواه از تاریخ؛ روایتی که در سده های بعدی، از سوی تاریخ نگاران بازنشرشده تا به «روایتی مسلط» تبدیل می گردد. عدم توجه تاریخ نگاران پس از میرظهیر به جزییات وقایعی که تاریخ نویسان دستگاه تیموری و اولیاء الله آملی در تاریخ رویان ارایه می کنند موجب شد تا روایتی یکسویه در زمینه تاریخ وقایع سیزده ساله مازندران شکل بگیرد. برداشتی که در آن تمام گناه به پای دودمان چلاوی نوشته شده و مرعشیان از هر نظر تطهیر می گردند. برپایه داده های برگرفته از همه منابع تاریخی می توان گفت که بنیان گذار حکومت مرعشیان کمتر از افراسیاب چلاوی در حوادث سیزده ساله مازندران نقش ایفا ننمود. بی گمان وی که در مجموعه این حوادث دست داشت با نقشه ای حساب شده، دیگر رقبا را از سر راه برداشت. اما حکومت مرعشی هم زمان با اقدامات سیاسی از فعالیت تبلیغی نیز غافل نماند بلکه با برساختن داستانی جعلی گناه تمام حوادث سیزده ساله را بر دوش دشمنان شکست خورده نهاد. هدف غایی این تبلیغات بدنام ساختن مخالفان و آفرینش چهره ای فرهمند از بنیان گذار حکومت مرعشی بود. داستانی که در تاریخ طبرستان میرظهیرالدین مرعشی به صورت بندی نهایی اش رسید و توسط مورخان سده های بعد بی چون و چرا پذیرفته شد.

بررسی سیر تشیع امامی در طبرستان و چگونگی استقرار و تثبیت آن، از مباحث مهم تاریخ تشیع در ایران است. مسئله ی اصلی تحقیق، چگونگی سیر و تحول تشیع امامی در طبرستان از مرحله ی استقرار تا تثبیت آن در منطقه است؟ لذا این فرضیه طرح می گردد، طبرستان به علت شرایط خاص سیاسی و جغرافیایی و به دلیل استقبال از مهاجران علوی شیعه، فعالیت علمای شیعه و حمایت حکام محلی، شرایط مناسبی برای استقرار و تثبیت تشیع امامی داشت. هدف اصلی پژوهش مذکور، تبیین سیر استقرار و تثبیت تشیع امامی در طبرستان است. در این پژوهش با استفاده از روش توصیفی و تحلیلی به مسئله ی اصلی تحقیق پرداخته می شود. یافته های پژوهش نشان می دهد، عواملی چون اقامت برخی از پیروان ائمه در طبرستان، فعالیت تبلیغی سادات علوی و حضور علمای دینی و بزرگان شیعه امامی و فعالیت تبلیغی آن ها در طبرستان و حمایت حکام آل باوندی، مرعشی و برخی ملوک پادوسبانی از تشیع امامی، سبب تثبیت تشیع امامی در اوایل قرن نهم هجری در مازندران شد.

در بررسی تاریخِ تمدن اسلامی و نیز تاریخ شهرهای ایران، جایگاه مراغه به عنوان شهری تاریخی از منظر تمدنی به شکل بایسته ای تبیین نشده است. از این رو، در این پژوهش تاریخی با رویکرد تمدنی در حوزه مطالعات تاریخ های محلی به واکاوی و تبیین پیوند مراغه با تمدن اسلامی پرداخته شده است. بنابر یافته های این مطالعه، مراغه تا اواسط قرن هفتم هجری، با وجود اهمیت در تحولات تاریخی، مرکزی تمدنی محسوب نمی شد. اما پس از برافتادن بغداد به دست مغولان، این شهر به کانونی علمی در جهان اسلام تبدیل گردید. در نیمه دوم قرن هفتم هجری، تأسیس مجموعۀ رصدخانه و گردآمدن شمار زیادی از دانشوران برجسته، وجهۀ فرهنگی تمدنی مراغه را به شکل چشمگیری تغییر داد. فعالیت های رصدی علمی در این مرکز، تألیف آثار برجسته علمی مانند زیج ایلخانی، پدیداری نظریه های بدیع نجومی و نیز پدیدآوردن تحریرهای نو از متون علمی طی این دوره، مراغه را در شمار مراکز علمی تمدنی جهان اسلام درآورد. در نتیجۀ چنین دستاوردهایی، القاب افتخارآمیزِ «مکتب مراغه» و «مکتب ترجمه مراغه» از سوی تاریخ علم پژوهان به این شهر داده شده که شهرتی همیشگی در تاریخ علم در مقیاس جهانی را برای آن به ارمغان آورده است.

مسلمانان ساختن بیمارستان را با استفاده از تجارب پزشکان سایر ملل، خصوصا ایرانیان و با الگوبرداری از بیمارستان جندی شاپور آموختند و بیمارستان های فراوانی دایر نمودند. مسلمانان ضمن ساخت انواع بیمارستان، ساختار و تشکیلاتی کارآمد مبتنی بر رییس، معاونان، مباشران، ناظران، پرستاران، خدمه و. . . که در بخش های مختلف و مجزای بیمارستان ها خدمت ارایه می کردند، به وجود آوردند. در بیمارستان های اسلامی، پزشکان مرد و زن با تخصص های مختلف، بدون توجه به دین و نژاد بیماران، به معالجه ی آنان می پرداختند. این تحقیق با استفاده از روش توصیفی تحلیلی مبتنی بر اطلاعات کتابخانه ای درصدد پاسخ به این سوال است که ساختار و تشکیلات بیمارستان ها در تمدن اسلامی چگونه بوده است؟ نتیجه اینکه بیمارستان ها در تمدن اسلامی، ساختاری منظم و تشکیلاتی کارآمد داشته و دارای بخش های درمانی مختلفی بوده اند. همچنین ساختار و تشکیلات بیمارستان های اسلامی به مرور زمان تکامل یافته تر شده است.

نظام حکومتی و تشکیلات اداری ایران در طیّ تاریخ تغییر کرده است. بعضی از مشاغل و مناصب و همچنین اصطلاحات دیوانی در دوره هایی متداول بوده و به تدریج ازمیان رفته است. چه بسا تعدادی از این واژه ها، تحول معنایی یافته اند و امروز تعریف و کاربرد دقیقِ بعضی از آنها برای ما ناشناخته است. گاه این واژه ها در متون ادبی و تاریخی فارسی آمده و نویسندگان و شاعران با آ نها تعابیر و ترکیبات خیال انگیز ساخته اند. تحقیق درباره ی معنی اصلی چنین واژه هایی در متن های کهن و توجه به معانی ای که نویسندگان و شاعران از آنها اراده کرده اند، کمک می کند تا شناخت درست تر و دقیق تری از تشکیلات اداری گذشته پیدا کنیم. «پروانه» یکی از این واژه ها است که اصطلاحی دیوانی بوده و در فارسی و عربی به-کاررفته و تحول معنایی یافته است. در مقاله ی حاضر، کاربرد اصطلاحیِ این واژه و تعابیر و ترکیبات وابسته به آن، در تعدادی از مهم ترین متون ادبی و تاریخیِ فارسی، تا قرن هشتم هجری قمری، بررسی شده و نگارنده از این طریق کوشیده است به معانی و جایگاه آن در دستگاه های حکومتی گذشته دست یابد. باتوجه به نتایج مقاله، این معانی عبارت اند از: حکم، اجازه، برات یا سند، مُهر، پیک، خادم و حاجب.

زمینه و هدف:نویسندگان فارسی زبان در آثار خود,عباراتی عاطفی را مطرح کرده و سخنان مرثیه واری درباره افراد درگذشته,اشیا,حیوانات و روزگار ازدست رفته آورده اند که در این پژوهش به آنها اصطلاح «سوگواره های منثور» اطلاق شده است.این نوشته های عاطفی و حسرت بار,مرثیه هایی هستند که از نظر ساختاری گاه بصورت پیوسته و یکپارچه و گاه بصورت پراکنده و گسسته در میان عبارات متون نثر بکار رفته اند و تاکنون در یک پژوهش مستقل به آنها پرداخته نشده است.در این پژوهش تلاش شده با ارایه تعاریفی مشخص از انواع سوگواره ها در اهم متون نثر پارسی و بیان ویژگیهای مضمونی و سبکی آنها,به بررسی,توصیف و تحلیل انواع مراثی منثور از نظر آماری,کارکرد و زیرگونه های فرعی آنها نیز پرداخته شود. روش مطالعه:روش تحقیق در این مقاله براساس گردآوری اطلاعات,تحلیل محتوا و با ابزار اسنادی (کتابخانه ای) است. یافته ها:سوگواره ها از جنبه های گوناگونی چون سبک,فرم,ساختار هنری و زیبایی شناسی قابل بررسی هستند.از نظر سبک شناسی,ازآنجاکه مراثی جلوه گاه عواطف و احساسات هستند,جز در نثر فنی و شیوه منشیانه,حتی شاعران و نویسندگانی که به زبان دشوار و سبک خاص معروف هستند,در سوگواره های خود به آسانی زبان و تعبیرات گرایش دارند <-a>و در اغلب این سوگواره ها,پرداختن به بث و شکوی,شیوه مرسومی بوده که با ترجمه کلیله و دمنه در نثر منشیانه شروع شده,سپس در التوسل الی الترسل بر حجم آنها افزوده شده و سرانجام در نفثه المصدور زیدری نسوی به کمال خود رسیده است. نتیجه گیری:متون ادب فارسی سرشار از سوگواره هایی است که نویسندگان آنها کمتر میتوانستند با مصایب کنار بیایند و پیوسته با آنها در کشمکش بودند و از سر درد و حسرت,ناله و زاری سرداده اند.این سوگواره ها که از برجسته ترین اغراض ادب غنایی در زبان فارسی بشمار می آیند,در کمال رقت و احساس و در مواردی در نثرهای متکلف و مصنوع,آکنده از ترکیبها و معانی نسبتا دشوار و اشارات گوناگون هستند.از میان متون تاریخی آن دسته از آثاری که دارای بعد ادبی نیز هستند,بدلیل آنکه نویسندگان آنها اغلب شاهد فجایع تاریخی بوده اند و پیوسته از مرگ,کشتار و ویرانی سخن گفته اند,بیشترین سوگواره ها را در خود گنجانده اند.از نظر کارکرد نیز واکنش ماتم مفرط,نابه هنجار و دور از انتظار,در کلام خاقانی نسبت به دیگر سوگواره نویسان بسامد دارد که اگر با واکنش تاخیریافته,به هنجار و ماتم انتظار دیگر نویسندگان سنجیده شود,زودرنجی وی بیشتر بچشم میآید.